Δόγμα και Ήθος
Υπότιτλος Σειράς: Δόγμα και Ήθος: Η αιώνια συνθήκη της Βυζαντινής Τέχνης
Αριθμός Επεισοδίων: 5-7
Διάρκεια Επεισοδίου: 40 – 45 λεπτά
Είδος: Spiritual
Σύνοψη: Η βυζαντινή τέχνη δεν είναι απλώς μια μορφή τέχνης· είναι θεολογία που εκφράζεται με κανόνες εικαστικών και ακουστικών τεχνών. Φόρμες, γραμμές, χρώματα, ήχοι, συνθέσεις που αποσκοπούν στην παρουσίαση του δόγματος και του εκκλησιαστικού ήθους· μια ιδιαίτερη έκφραση έμπρακτης πίστης. Εξακολουθούν άραγε αυτές οι αιώνιες αξίες να έχουν θέση στον σύγχρονο κόσμο;
Η σειρά έρχεται να φωτίσει την άγνωστη πλευρά της βυζαντινής τέχνης, σε όλες τις εκφάνσεις της. Με αφορμή τα βυζαντινά έργα (που είναι συνυφασμένα με την ορθόδοξη Χριστιανική πίστη), μπαίνει στο βαθύτερο νόημα της απόδοσης της τέχνης.
Για πρώτη φορά μια σειρά ντοκιμαντέρ έρχεται να αποδώσει με απλότητα ένα βαθιά επιστημονικό και πολύπλοκο θέμα.
Παρουσίαση – Σενάριο
Κωνσταντίνος Σεραφειμίδης
Δρ. Ιστορίας της Μεταβυζαντινής Τέχνης
Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας
Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Παρουσιαστής και σεναριογράφος της σειράς Ιστορικών Ντοκιμαντέρ “Ατσάλινη Ιστορία”.
Τεκμηρίωση
Σκηνοθεσία – Απόδοση:
Αν και το θέμα φαντάζει να είναι περιορισμένο σε εικόνα, αντίθετα, υπάρχει πλούσιο υλικό που μπορεί να «ντύσει» την θεματολογία.
Η επαφή του σεναριογράφου με το θέμα και το επιστημονικό πεδίο, μας δίνει την δυνατότητα να έχουμε πλούσια εικόνα από:
- Βυζαντινούς Ναούς σε όλη την Ελλάδα.
- Μοναστήρια.
- Άγιο Όρος, Μετέωρα.
- Μουσεία, συλλογές σε όλη την Ελλάδα.
- Βυζαντινά μουσικά σύνολα.
- Διάσημοι Έλληνες καλλιτέχνες (αγιογράφοι, μουσικοί, τραγουδιστές)
Ενδεικτική Θεματολογία:
01
Το Κάλλος στις εικαστικές τέχνες του Βυζαντίου (1-2 επεισόδια)
i. Το «Υψηλό» ως αισθητική έκφραση αντί του «Ωραίου» (αρχές βυζαντινής τέχνης απέναντι στις αρχές της τέχνης της κλασικής Ελλάδας).
ii. Ο δυαδισμός μεταξύ Ανατολής και Ελλάδας στη βυζαντινή εικαστική έκφραση.
iii. Το χριστιανικό ιδεώδες και ο υψηλός αισθητικός του χαρακτήρας: Έκταση – Ένταση – Έμφαση.
iv. Η στροφή προς τα «έσω». Το αίσθημα του χώρου και η αποτύπωση του «Υψηλού» στο εσωτερικό του ναού. Ο ναός ως φορέα της Ιδέας.
v. Η έκφραση του «Υψηλού» στη ζωγραφική: η θέση των εικόνων, ζητήματα τεχνοτροπίας, συμβολισμοί και συμβολικές χρήσης στην προοπτική, το φως, τα χρώματα.
vi. Το ύφος. Από την απόδοση της μορφής στην απόδοση του περιεχομένου – από την αντικειμενική θεώρηση του «Ωραίου» στην υποκειμενική βίωση του «Υψηλού»: ιεροπρέπεια, ανατομικές παραμορφώσεις-εξπρεσιονιστικές αποδόσεις, ακαμψία στάσεων και κινήσεων, φυσιογνωμική «ασχήμια», εξαϋλωτική πνευματική διάθεση.
Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης Σινά (μέσα 12ου) Η Υπαπαντή του Χριστού. 10ος αιώνας. Castelseprio (Λομβαρδία). Ο Μωυσής, 6ος αι. μ.Χ., Άγιος Βιτάλιος, Ραβέννα Η Παναγία στον τύπο της Οδηγήτριας, ελεφαντοστό, 10ος-11ος αι. μ.Χ., The Met, Νέα Υόρκη Η Κοίμησις της Θεοτόκου, φορητή εικόνα, ελεφαντοστό, τέλη 10ου αι. μ.Χ., The Met, Νέα Υόρκη Ο Χριστός Παντοκράτορας ανάμεσα στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο IX Μονομάχο και την αυτοκράτειρα Ζωή. Αρχές 12ου. Αγία Σοφία, Κωνσταντινούπολη. Η Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως (6ος αι.)
02
Η τέχνη ως μέσο έκφρασης της πίστης. Θεολογική και ανθρωπολογική διάσταση της εικόνας (1-2 επεισόδια)
i. Η φορητή εικόνα στην εκκλησιαστική πράξη
ii. Θεωρίες-κριτικές για την εικόνα και την απεικόνιση του Θείου από την αρχαιότητα έως τα προεικονομαχικά χρόνια.
iii. Θεολογικές και κοσμικές αντιλήψεις στη διαμόρφωση της σκέψης περί των εικόνων στην περίοδο της Εικονομαχίας.
iv. Εικονολογικές σκέψεις στα μετεικονομαχικά χρόνια: Ο αντίκτυπος θεολογικών, φιλοσοφικών και καλλιτεχνικών αναζητήσεων στην εικονογραφία της βυζαντινής τέχνης.
v. Η αποκρυστάλλωση της εικονολογίας: Η εικόνα ως «σύμβολο της πίστης»
vi. Οι εικόνες του Χριστού και της Θεοτόκου ως μέσα έκφρασης δογματικών και ηθικών προεκτάσεων
vii. Οι εικόνες των αγίων ως μέσα φανέρωσης της ζωής δοξασμένων μελών της Εκκλησίας.
viii. Η ανθρωπολογική διάσταση των εικόνων. Παιδαγωγική σημασία, έκφραση και έξαρση μνήμης, μιμητισμός, θαύματα.
Χριστός ως Ορφέας, κατακόμβη Αγίων Μερκελίνου και Πέτρου, Ρώμη (4ος αι). Σύμπλεγμα Ορφέως, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθήνας (4ος αι.). Ψάρια, άγκυρα και σταυρός. Κατακόμβη της Domitilla, Ρώμη, (3ος αι. μ.Χ.). Ψάρι και πέντε άρτοι, κατακόμβη Αγίου Καλλίστου Α΄, Ρώμη (3ος αι). Για περίπου 2.000 χρόνια ο Χριστός απεικονίζεται με ίδια προσωπογραφικά χαρακτηριστικά
03
Το δόγμα και το ήθος στην ψαλτική τέχνη.
i. Η καλλιέργεια της Υµνογραφίας
ii. Η Ψαλτική παράδοση τη Βυζαντινή περίοδο
iii. Η ζωντανή ψαλτική παράδοση στο σύγχρονο Άγιον Όρος και η χοροστασία των Χορών Ψαλτών στην αγιορειτική παράδοση
iv. Η τάξη των δώδεκα Ψαλμών στην ησυχαστική παράδοση του Αγίου Όρους.
04
Δόγμα και ήθος στη μετά το Βυζάντιο εποχή: Η επιβίωση της βυζαντινής παράδοσης στις τέχνες και ο πολιτισμικός διάλογος με τη Δύση.
i. Ο συντηρητισμός στην τέχνη ως απόρροια των συζητήσεων για Ένωση των Εκκλησιών. Προσπάθειες διατήρησης του Ορθόδοξου μηνύματος απέναντι στον Ρωμαιοκαθολικισμό και τους Μεταρρυθμιστές.
ii. Τα μεγάλα Μοναστικά Κέντρα (Άγιον Όρος – Μετέωρα) ως τόποι διατήρησης της βυζαντινής εικαστικής παράδοσης.
iii. Παράδοση και Νεωτερικότητα στα γραπτά και ζωγραφικά έργα λογίων του 18ου αιώνα. Ο Διαφωτισμός, η Φιλοκαλλική Αναγέννηση, οι πολιτισμικές ανταλλαγές και οι ιδεολογικές προεκτάσεις σε «Ερμηνείες ζωγραφικής τέχνης» ζωγραφική του 18ου αιώνα. Το παράδειγμα του Παναγιώτη Δοξαρά (Επτανησιακή ζωγραφική – εκδυτικισμός της τέχνης) και του ιερομονάχου Διονυσίου Εκ Φουρνά (επαναφορά στις αρχές της βυζαντινής τέχνης).
iv. Η εικονογράφηση των Οικουμενικών Συνόδων, νεομαρτύρων και αγιορειτών αγίων στο πλαίσιο των ιδεολογικών αντιπαλοτήτων μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Καθολικό Μονής Αγίου Νικολάου Αναπαυσά Μετεώρων (1527) Καθολικό Μονής Σταυρονικήτα Αγίου Όρους (1546) Μιχαήλ Δαμασκηνός, Οι άγιοι Σέργιος, Βάκχος και Ιουστίνα (16ος αιώνας) Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco), Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζει τη Θεοτόκo (περ. 1560-1567). Εθνική Πινακοθήκη Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco), Το άνοιγμα της πέμπτης σφραγίδας (1608-1614) Παναγιώτης Δοξαράς, Η Αγία Οικογένεια (18ος αιώνας) Στρατιωτικοί Άγιοι στο παρεκκλήσιο του Αγίο Ανδρέα (18ος αι.). Μονή Βατοπεδίου. Άγιον Όρος
05
Δόγμα, ήθος και πνευματική ακτινοβολία της βυζαντινής τέχνης στα έργα σύγχρονων και μοντέρνων καλλιτεχνών.
i. Η βελτιωμένη βυζαντινή τέχνη και η επίδραση του ρομαντισμού στην απεικόνιση των «συμβόλων της πίστεως»
ii. Ο βυζαντινισμός και η τροφοδότηση της σκέψης και της αισθητικής του 20ού αιώνα
iii. Βυζαντινές αρχές, δόγμα και πνευματικότητα σε έργα Ελλήνων ζωγράφων της γενιάς του ’30.
iv. Η επανερμηνεία της «Ιεράς Εικόνας». Σύγχρονες αφηρημένες αναπαραστάσεις του Θείου
v. Συνεντεύξεις με καλλιτέχνες: Παρουσίαση απόψεων και εμπειριών καλλιτεχνών που ενσωματώνουν βυζαντινά ιδεώδη στα έργα τους, εστιάζοντας στο πνευματικό και ιδεολογικό τους υπόβαθρο
vi. Προκλήσεις και αντιφάσεις: Συζήτηση για τις μελλοντικές προοπτικές της βυζαντινής επιρροής στη σύγχρονη τέχνη και το πώς η πνευματική της διάσταση παραμένει επίκαιρη.
